Ліст Іпація Пацея да князя Канстанціна Астрожскага

Да светлага князя і яснавяльможнага пана Канстанціна, Божай міласцю князя Астрожскага, ваяводы кіеўскага, маршалка Валынскай зямлі, старасты ўладзімірскага, пана свайго міласцавітага, многаграшны слуга Божай царквы і богамолец яго каралеўскай міласці і вашай княжацкай міласці Іпацій, епіскап уладзімірскі і берасцейскі, шчыра жадае душэўнага і цялеснага здароўя на нязменныя часы і з шчаслівым панаваннем.

«Хадзіце, пакуль маеце святло» 1, — кажа Хрыстос, Пан і Збаўца ўсяго свету. Гэтыя словы, светлы і міласцівы княжа, ясна паказваюць, што, пакуль мы прабываем у гэтым часовым і пакорным жыцці, павінны мы дбаць і заслужваць сабе Божае благаслаўленне, бо і ў жыцці будучым толькі праведным і добрым заззяе найяснейшае і недасягальнае святло Таго, Хто ёсць сам Бог, а грэшных пакрые цемра кромешная. Ведай жа, што належыць зарабіць пабожнымі і годнымі ўчынкамі вечную ўзнагароду; аднак і тыя, і другія робяцца пустымі і непатрэбнымі да дзеяння, бо ўжо ніяк не могуць далей у іх прасоўвацца і працаваць, паколькі дайшлі да свайго канца і мяжы. І так «хадзіце», сказана, быццам кажучы: «Чыніце збаўленне сваё, пакуль святло маеце», — гэта значыць, пакуль вам дадзены час шукаць нябеснага. І дзеля гэтага кожнаму дадзены пэўны талент, каб, як мага больш працуючы з ім, памнажаць яго, каб, будучы праведным і богабаязлівым, тым больш апраўдваўся і асвячаўся, сцерагучыся, каб потым не давялося пачуць тое страшнае слова: «Рабе ліхі і лянівы», а далей: «Вазьміце ў яго талент» 2, а што найстрашнейшае: «А нікчэмнага раба ўкіньце ў цемру вонкавую» 3.

Дык і я, многаграшны, пражыўшы ўжо куды большую частку працягу свайго жыцця і, па міласэрнасці Божай, носячы на сабе абавязак і цяжар пастырскага ўраду, а затым сам у сабе разважаючы і перад вачыма пастаянна маючы той страшны маестат Божы, перад якім мушу стаць і ўласнымі вачыма ўбачыць праведнага і ўжо неўмольнага Суддзю, а таксама вынесці на сабе Яго нязменны суд паводле нашых учынкаў (і хоць бачу цяперашнія злыя часы, пра якія, горка аплакваючы іх з прарокам, слушна магу сказаць: «Слёзы мае сталі мне хлебам днём і ноччу» 4), і часта сэрца маё так сціснута, што ані гаварыць, ані пісаць нешта немагчыма; аднак з любові да нявінных душ, адкупленых крывёю Хрыста, Бога нашага, за якіх, як пастыр, маючы іх даручанымі сабе, мушу даць строгі адказ, не належала мне таго пакінуць і, паводле сілы сваёй, пакуль я ў гэтым свеце, не выконваць абавязкаў майго ўраду. І вашай міласці, быўшы пастаўленым на той самай [дарозе] збаўлення, хай бы ў такой паважнай старасці і сталых гадах свайго веку, паводле таленту, дадзенага Богам, не занядбваў чыніць тое, — прашу і малю пра гэта, і дзеля любові Ісуса Хрыста старанна нагадваю, а калі б мне належала сказаць смялей, то і загадваю. Бо можа ваша княжацкая міласць быць па-сапраўднаму ўпэўненым, што не чым іншым, а толькі шчырай любоўю і ўдзячнасцю я быў да гэтага прыведзены, жадаючы табе яшчэ большай славы і памнажэння ўсялякіх духоўных даброт, адважыўся гэта напісаць. І хоць добра ведаю, што ваша княжацкая міласць цяпер не ласкавы да мяне і без усякай маёй віны пакрыўджаны на мяне, аднак найменш на тое зважаю, а гляджу на вялікую ласку і дабрадзейства твае, якімі ты мяне вельмі ўпрыгожыў; таму твайго найслаўнейшага і праслаўленага імя ніколі не змагу забыць, таксама і тое ласкавае аблічча, і асаблівую да мяне абарону, і іншыя розныя твае дабрадзействы ўспамінаю, якія даюць мне добрую надзею і вядуць мяне да таго, каб я дбаў пра тваю спрадвечную ласку да мяне і імкнуўся да жаданага міру, а мір, хоць бы і несправядлівы, куды лепшы, чым варожасць і справядлівая вайна паміж пабожнымі і хрысціянскімі людзьмі. Таму, наколькі толькі магчыма, прашу вашай княжацкай міласці: усё тое, што ў гэтым пісьме буду гаварыць, ласкава прыняўшы паводле высокамудрага розуму свайго, якім цябе Бог адарыў, зволі зразумець і вытлумачыць не на горшае, а на добрае, каб мелі месца словы: «Выкаркай мудрага — і ён палюбіць цябе» 5; а потым каб ваша міласць, паводле звыклай сваёй дабрыні і міласцівай ласкі, мне, слузе і свайму богамольцу, не адмовіў схіліць да мяне сваё ласкавае вуха.

Па міласці Бога Уседзяржыцеля і па Яго святым зволенні, без волі Якога чалавеку нічога немагчыма, сталася злучэнне паміж грэцкай і рымскай царквой у дзяржаве Яго Каралеўскай Міласці, пана нашага міласцівага; пасля такога доўгага часу праклятай схізмы яно амаль паўтара стагоддзя праз недагляд царкоўных старэйшых ляжала забытае пасля Фларэнтыйскага сабору, а цяпер, у нашыя часы, адноўленае, адбудованае і ўмацаванае ёсць, гэта значыць: члены, якія раней паміж сабою мелі горкую і страшную вайну і непрыязь і самі сябе разрывалі і дзялілі (не інакш, як быццам, пазбавіўшыся розуму, рука б’е руку, альбо нага нагу, і іншыя члены іншых членаў у адным целе), — што можа лічыцца за асаблівы цуд, — цяпер зноў злучыліся і прыйшлі да згоды і супакаення. Члены, што некалі адлучыліся ад духоўнага цела Хрыстовага, як гнілыя і мёртвыя, не маючы ў сабе ніякага жыцця, нічога добрага чыніць не маглі; калі ж былі зноў злучаныя і спаяныя, сталі моцныя, жывыя і красныя. Устанавілі мы гэтую еднасць, гэта значыць: нічога новага не ўчынілі, але ўсе абрады нашай старажытнай усходняй грэцкай царквы, каб на ўсе будучыя вякі моцна і нязменна маглі, як спрадвеку, трымацца і спакойна захоўвацца, мы пацвердзілі прывілеем уселенскага пастыра і біскупа, і іх ужо надалей ніхто не зможа ўвесці ў ніякі сумнеў, ані з невуцтва пагарджаць імі; ад гэтага каталік як рускага, так і рымскага набажэнства мусіць мець вялікую пашану; ані надалей, ані цяпер не зможа ні русін пагарджаць і цурацца рымляніна, ні рымлянін русіна, ані адзін аднаго зласловіць, ані ў знак пагарды пляваць услед (чаго раней і цяпер было поўна праз бязбожных і вар’яцкіх людзей), і не адважыцца рабіць гэта надалей, калі рымлянін, увайшоўшы ў нашу царкву, стане чытаць свае малітвы, паводле свайго звычаю, і казаць, што царква імі апаганена. І ў самой Грэцыі, дзе паганская рука яшчэ не ўладаруе і звычаі грэкаў больш гладкія, па меншай меры нічога падобнага не здараецца.

Здзівіўся б, ваша княжацкая міласць, калі б пабываў на грэцкіх астравах, якія пад венецыянцамі і, што яшчэ дзіўней, пад паслушэнствам патрыяршым, як на Крыце, Карфу, Закінфе, Кефалоніі і Цэрыга, ды і ў многіх іншых землях і паветах, дзе амаль адны грэкі жывуць, як разам грэкі і рымляне пад час набажэнства і агульных малітваў, апрануўшы кожны паводле свайго звычаю святарскія рызніцы, разам адправляюць працэсіі з крыжамі і робяць маленні ва ўсякай патрэбе да пана Бога нераздзельна! Нарэшце, пад час рымскага свята, гэта значыць Цела Божага, разам з рымлянамі ідуць у працэсіі і вялікую пашану выяўляюць святому сакрамэнту, самі, добраахвотна, без усялякага прымусу — гэта ў іх агульнае. Таксама і на Страсным тыдні, у Вялікую пятніцу, у памяць пра мукі і распяцце Хрыстовае, робяць супольную жалобную працэсію з дзіўнымі абрадамі, а бо ў той працэсіі звычайна бываюць людзі, якія з пабожнасці да Мукаў Хрыстовых самі сябе бічаваць, то сярод іх куды большая частка — грэкі. Да таго ж, у час любой патрэбы цела святога Спірыдона (якое дагэтуль нятленна ёсць у Карфу; ён быў паміж трымастамі васьмнаццаццю святымі айцамі на Нікейскім саборы, муж надзвычай святога жыцця, і ён жа асвяціў тое слаўнае места), — дык вось, яго цела грэкі і рымляне разам, з малітвай, носяць па горадзе на плячах і просяць пана Бога пра дапамогу, а разам з тым (што ўсім на вялікае здзіўленне!) атрымліваюць спаўненне сваіх просьбаў: ці то дождж у вялікую сушу, ці то яснае неба і добрую пагоду ў час кепскага надвор’я і іншых шматлікіх патрэб. Да таго ж, у дзень святога Арсенія, біскупа грэцкага горада Карфу, цела якога ляжыць у лацінскім катэдральным касцёле Карфскага архібіскупства, там заўсёды, на яго свята, усе грэцкія святары і ўвесь люд маюць звычай збірацца, і ў тым жа касцёле святую літургію адслужваюць па-грэцку на лацінскім прастоле. Там жа, у той жа царкве, у навячэр’е святых першавярхоўных апосталаў Пятра і Паўла тыя ж грэкі саборна служаць вячэрню.

Усе гэтыя рэчы, як супольныя грэкам і рымлянам, апавядаюцца самімі грэкамі, людзьмі вартымі веры; таму я, прыняўшы іх за пэўныя, вырашыў тут іх пакласці, і дзеля таго, што нашыя простыя людзі звыклі пагарджаць рымскімі касцёламі і цырымоніямі, каб надалей ведалі: і самі грэкі такой пагарды не чыняць і такога з’едлівага нянавіснага пачуцця, як у нас бывае да рымлянаў і да іхнага набажэнства, не маюць.

Паварочваюся адтак да словаў і да самой справы.

Звялі мы тую еднасць. І гэтай еднасцю мы ніяк не пераступілі межаў і граніц, з даўніх вякоў усталяваных нашымі старэйшымі начальнікамі і светлымі боганоснымі айцамі, а на Фларэнтыйскім саборы адноўленых (пра што іх уласныя пісьмы ясна сведчаць); праз тую еднасць мы пацвердзілі прывілеі нашых гаспадароў, здаўна нададзеныя, а праз недагляд нашых запалыя ў заняпад, і аднавілі вольнасці, дадзеныя ў іх нашаму духавенству, а таксама вярнулі мір, занядбаны на працягу такога доўгага часу, святым цэрквам, колькі ў нас на тое хапіла сілы.

О преслаўны княжа! Парастак пабожнага вялікага Уладзіміра, які ахрысціў Руськую зямлю! Няўжо пра тое смуткуеш, што мы раскрылі д’ябальскія хітрыкі, разбурылі справу яго праклятай схізмы і звялі яе ў нішто? Няўжо пра тое смуткуеш, што, паводле прарока Осіі: «збяруцца разам сыны Юды і сыны Ізраіля і паставяць сабе адну галаву» 6, а паводле божага Яна: «І будзе адна аўчарня і адзін пастыр» 7?! Што некалі адсечаныя галіны таго прыгожага дрэва, пасаджанага над струменістымі водамі, цяпер ізноў будуць прышчэпленыя і будуць радзіць зялёнае лісце і салодкі плод? 8 А тое, што адна, і немалая, і прэслаўная частка той царквы, як і раней, злучылася ў адно цела і пабожныя вуды разам прымаюць Божую ласку, што цячэ ад адзінай галавы, і разам, як спадкаемцы і ўдзельнікі таго самага надзелу, валадарыць; што статак, пасены агульным пастырам, карыстаецца здаровым вучэннем, і, як любыя дзеці таго самага Нябеснага Айца і між сабой сапраўдныя браты і сябры, узвялі і паставілі другую сцяну царквы, злучанай краевугольным каменем Езусам Хрыстом?

Няўжо пра тое смуткуеш, прэсветлы княжа, што разам з прарокам Давідам мы можам спяваць: «Што цяпер найлепшае і што найпрыгажэйшае, як не жыць братам укупе»? І пра такую братню еднасць, якая, ад адзінага насення Духа Святога народжаная і адзіным купаннем боскага нараджэння ахрышчаная, ізноў адрадзілася, каб ужо больш сярод нас не было расколу і сваркі, каб надалей ніхто не адважыўся казаць: «Я Паўлаў», а другі: «Я Апалосаў, а я Кіфаў» 9, але, як напісана: «Каб было сэрца і душа адзіныя», будучы адзіным брацтвам і маючы аднаго Айца, Якога клічаш на нябёсах, гэтаксама і на зямлі маючы адну царкву як агульную маці, шануючы і хвалячы адзінага Збаўцу нашага Езуса Хрыста, на адзінай святой каталіцкай веры, заснаванай апостальскім прапаведаваннем, насаджанай і рассеянай па ўсім сусвеце, напоенай і засведчанай мучаніцкай трываласцю і крывёю, асветленай і памножанай дактрынамі і навукай святых айцоў, дзівосна ўпрыгожанай святым жыццём незлічоных вызнаўцаў, каб мы шчыра любілі адзін аднаго, як братэрства, у якім усё павінна быць супольнае: душы, думкі, волі, адзіны Бог, супольнае здабыццё пабожнасці, супольнае збаўленне, супольны подзвіг і праца, супольная ўзнагарода і вянок, дзе ўсе як адзін чалавек, але адзін не сам па сабе, а ва ўсіх; і, кажучы агульна, як у адным прыгожым целе прыгожа складзеныя вуды, моцныя і жывыя, дапамагалі б адны адным пад адзінай галавой Хрыстом Панам, найвышэйшым архіерэем і сапраўдным Ааронам, ад Якога ўсякая сіла і раса ласкі на нас цячэ, каб, жывучы, мы ваявалі і шчодрым водарам напаўнялі і весялілі светлую гару Сіён, гэта значыць дом Божы, царкву каталіцкую, каб на нас слушна спраўджваліся словы святога Паўла: «Бо мы для Бога — Хрыстовы водар» 10, і так пасля, акрапленыя расой нябеснай ласкі, шчасліва дасягнулі вечнага жыцця, «бо там загадаў Пан благаслаўленне» 11, гэта значыць у сваёй сапраўднай і адзінай царкве, а не ў многіх. Пра яе, як пра адзіную, Саламон у Песні ад імя Хрыста гаворыць: «Толькі адна яна — галубка мая» 12, вобраз якой паказаў адзін Ноеў каўчэг, і адзіны скіній сведчання, які збудаваў Майсей, і адзіны ерусалімскі храм, пабудаваны Саламонам, у якім адным, а не ў іншым месцы належала хваліць Бога і прыносіць ахвяры. Пра гэтую царкву Саламон у Прытчах кажа: «Сын мой, не адкідай навучання маці тваёй» 13, — у ёй, як я сказаў вышэй, а не ў іншым месцы «загадаў Пан благаслаўленне і жыццё навекі» 14.

О хрысталюбны і прэсветлы княжа! Няўжо праз гэтыя рэчы смуткуеш і на нас, слуг і богамольцаў сваіх, гнявішся? Ці ж не слушней было б радавацца з гэтага, бо сам ты з вялікай ахвотай гэтага жадаў і прагнуў убачыць і дачакацца, пакуль Пан Бог не замкне смяротных вачэй тваіх, чаго многія каралі і вялікія гаспадары жадалі ўбачыць, але так і не ўбачылі? Чаму ж лепш не весялішся з гэтага і не дзякуеш за тое Пану Богу, бо пад тваім пачаткам і водніцтвам гэта справа пачалася і скончылася? 15 Бо сведка мне Бог Уседзяржыцель, што, як толькі я па Божай ласцы і тваім старанні ўступіў на духоўны епіскапскі стан, ні ад каго іншага так моцна не было мне пра тое напамінаема і не прымушала мяне да таго справа, як ад вашай княжацкай міласці, які ў той час меў гэта ў сваім намеры як добрую і святую справу. Пра гэта сведчыць ліст вашай княжацкай міласці, падпісаны ўласнай рукой і дасланы мне праз пана Васіля, старасты Суражскага 16, у якім ваша княжацкая міласць мне нагадваеш, пабуджаеш, патрабуеш і сапраўды націскаеш імем Божым. Ёсць артыкулы і ўмовы, напісаныя ўласнай рукой вашай княжацкай міласці, пра тое, пра што належыць дамаўляцца і што ўмацоўваць у папы, устанаўліваючы тую еднасць. А цяпер не ведаю, як ваша княжацкая міласць усё тое зволіў забыць і пачаў паказваць сябе строгім праціўнікам усяго гэтага, ды яшчэ і некаторыя мае лісты, напісаныя ў гэтай справе да вашай княжацкай міласці, якія нібыта можна разумець як карысныя для супрацьлеглага боку, зволіў ты аддаць у друк? Нібыта за думкі і словы нашыя мы мусілі б даваць адказ Пану Богу, а за пісьмы ўжо не? Але тое я цяпер адкладаю ўбок, бо не час і не месца цяпер усё гэта ўспамінаць. Бо калі б хацеў я адплаціць узаемна, знайшлося б і ў мяне нямала лістоў вашай княжацкай міласці, годных для друку, якія ясна паказалі б маю невінаватасць. І калі тое слушна павінна называцца віной, што я ўчыніў такое добрае дзеянне, не ведаю, як можа быць перад людзьмі праведны і той, хто мяне да таго пабудзіў і сваёй аўтарытэтнасцю, праўду кажучы, быццам і прымусіў. Гэта можна паказаць не словамі, а пісьмом. Аднак, маючы яшчэ некаторую надзею адносна пабожнага намеру вашай княжацкай міласці ў гэтай справе, я цяпер кладу тое ў супакой.

Але мовіш, ваша княжа міласце, што трэба было б спачатку да сіноду, а не ў Рым ехаць 17, і каб усё адбывалася паводле волі ўсіх? Прызнаю: і я сам, ваша міласці, таго сіноду прагнуў з вялікай ахвотай і вашай княжацкай міласці гэта абяцаў, падаўшы руку, і ў большай частцы дастаткова выканаў сваю абяцанку, бо і сінод па маім старанні быў дазволены. Аднак, як толькі мы атрымалі вестку ад нейкай вышэйшай асобы, што ваша княжацкая міласць, відаць, зволіў паслаць да Торуня на ератычны сінод 18, заклікаючы іноверы на той чаканы сабор супраць нас і супраць гэтай пачатай справы (пра што мне ўсё пісьмова было даслана з двара Яго Каралеўскай Міласці, копію чаго я і цяпер у сябе маю, у якой, што асабліва дзіўна, нават напісана, быццам нашы цырымоніі больш з евангеліцкімі, чым з рымскімі, маюць згоду, а яны, уласна, згаджаюцца гэтак жа, як старажытнае з новым, умацаванне і нярухомы камень з легкадумнасцю і трыснёгам, шырыня з цеснатой, пладавітасць з бясплоднасцю, святасць з праклёнам, добры парадак з замяшаннем, rodosta a з маковым кветам, дабрапахучае міра з брудам, святло з цемрай, Хрыстос з Веліярам б і шмат іншых рэчаў), — толькі мы ўсё гэта пачулі, пачалі дзівіцца гэтаму і не ведалі, што далей з тым рабіць.

а Родоста — магчыма, родаскі колас.

б Веліяр — бязбожны, нягоднік; згадваецца: 2 Карынфянаў 6:15.

Паколькі Яго Каралеўская Міласць, дастаткова пра ўсё тое даведаўшыся, забараніў нам той сінод, спачатку дазволены, бо ж гэта быў бы не сінод, а нейкае замяшанне, калі б іноверы мусілі з намі праводзіць такі сінод. Чаму нядаўна ў Берасці выявіўся свежы прыклад, што пераважна ератыкі, злучыўшыся з нашымі адступнікамі і з ворагамі хрысціянскімі і ўчыніўшы сабе іншае зборышча, насуперак правілам адважыліся выклікаць нас і скінуць з нашых кафедраў! 19 А гэта, смела магу сказаць, ад вякоў нечувана, каб людзі свецкія, ератычныя, калі-небудзь такое ўчынілі сваім старэйшым, архібіскупу і біскупам, ды яшчэ не пазваным, без позову, без суда, без права, без уласнага і галоўнага суддзі.

Таму не трэба здзіўляцца таму, што такі сінод перад дарогай у Рым занядбалі.

А калі пасля ваша княжацкая міласць праз нейкую асаблівую нянавісць да нейкай асобы (а можа быць, што і слушна нечым былі пакрыўджаныя) не зволіш дазваляць на тую еднасць, то няхай такая асоба і тая нянавісць будуць адкладзеныя ўбок ад такой святой і пахвальнай справы, і не будзем змешваць чалавечыя справы з Божымі, свецкія з духоўнымі, зямныя з нябеснымі, часовыя з вечнымі, бо несправядліва, каб дзеля чалавека адкідвалі Божую справу, а самога Бога пагарджалі! Зволь жа, ваша княжацкая міласць, уважліва абдумаць, бо маеш такую вялікую ў вачах усіх пашану, што амаль уся Русь наша на цябе глядзіць! Якая вялікая шкода з гэтага будзе, калі, гледзячы на цябе, які супрацівішся гэтай справе, такая вялікая множнасць людзей у гэтай дзяржаве да той еднасці не далучыцца, і які строгі адказ давядзецца табе, ваша княжацкая міласць, даць Пану Богу за такую вялікую шкоду чалавечым душам! Бо не інакш, як бы ваша княжацкая міласць ужо першае ўз’яднанне разарваў. «Бачыў ты, — кажа светлы Аўгустын, — убогага і не накарміў, значыць, забіў яго!» Так і ты, могучы злучыць члены Хрыстовы, не злучыў, але толькі разлучыў і разарваў іх! Як і Хрыстос Збаўца кажа: «Хто не са Мною, той супроць Мяне» 20.

Аднак паперад сябе тую славу перад іншымі тваімі наступнікамі, якая цябе дзіўна ўпрыгожыць! Светлы ты шляхетнасцю, багаццем, магутнасцю, веліччу, годнасцю і пашанай — усё гэта добра ведаю, бачу і ўзвышаю цябе над многімі, аднак усё гэта ў цябе агульнае з многімі смяротнымі. Але ў тым і сябе, і іншых пераўзыдзеш, і нешта асаблівае і прэслаўнае ўчыніш, калі такую вялікую справу супакоіш і здзейсніш, якая можа зрабіць цябе несмяротным на ўсе вякі, — што для цябе лягчэйшае і зручнейшае да выканання, а для іншых цяжкае і недасяжнае.

Вось усе толькі на цябе аднаго глядзяць: што ты ўчыніш, тое і іншыя ўчыняць; а яшчэ не мінуў спрыяльны час, каб ваша княжацкая міласць не мог таго зрабіць, бо ўсё гэтае дзеянне такое, што ваша княжацкая міласць паводле сваёй волі ўсё можаш учыніць.

Маш, ваша міласць, да сябе найвышэйшага ўселенскага біскупа ласкавага, які вельмі жадае тваёй славы! Дамоўляйся, пра што хочаш, пішы, што табе бачыцца і даспадобы! А мяне, ваша міласць, маеш да ўсялякай паслугі гатовым, ды яшчэ і з стратай майго здароўя ў гэтай маёй старасці; і як бы я нікому не саступіў, калі ідзе пра парушэнне хвалы Божай, так не хацеў бы нікому саступіць, калі ідзе пра памнажэнне яе! Вядзі ж, ваша міласць, перамовы са святлейшым айцом папам праз сваіх паслоў пра тое, чаго нестае ў гэтай справе! Або лепш сам паедзь да яго, а там заадно і целы прэслаўных і прэсветлых першавярхоўных апосталаў Хрыстовых наведаеш, каб такім спосабам здабыць сабе большую Божую ласку і ўласнымі вачыма ўбачыць тое, чаго многія гаспадары і князі, твае браты, прагнуць убачыць і, убачыўшы, маюць з таго вялікую любоў. А я, калі табе даспадобы, буду табе правадніком і слугою. Нарэшце так, ваша міласць, зволь карыстацца маёй падлегласцю і паслугамі, як тым, хто з вялікай ахвотай жадае ва ўсім дагаджаць і служыць вашай княжацкай міласці.

Радзі мілага Бога прашу: як жа доўга будзем карыстацца той непрыяззю, якая ў кароткі час можа давесці да смерці? І як доўга будзем даваць агульным нядобразычліўцам нагоду, каб маглі пра нас нешта варожае гаварыць і шчабятаць? Ці ж не лепш з’яднацца, і рукі сабе падаць, і з абодвух бакоў паклапаціцца супакоіць такую варожасць, як гэта належыць сапраўдным хрысціянам, калі хочам заслужыць узнагароду, абяцаную Хрыстом міратворцам? Бо ці ж невялікая была б шкода доўгі час быць у непрыязні, а куды большая яшчэ страта — зацягваць яе? З майго боку нічога не будзе занядбана з таго, што паводле апостальскага наказу трэба здзейсніць, бо ён так нам нагадвае: «Няхай сонца не заходзіць у вашым гневе» 21, бо я гатовы ўсё выканаць, хоць бы і насуперак годнасці майго стану, абы толькі гэта не было супроць святой веры і еднасці.

Але кажаш, ваша княжа міласці: я прагнуў еднасці і дбаў пра яе, аднак не пра такую, якая цяпер сталася, але іншую, гэта значыць, каб з большай карысцю і большай славай было: каб не толькі тутэйшая дзяржава, але і маскоўская, а што яшчэ больш — і ўсе патрыярхі ды грэкі наогул да той еднасці далучыліся. Таму хацеў бы, ваша княжа міласці, і таго, каб я з гэтым ехаў у Маскву. Але што мы, не дачакаўшыся таго, паспяшыліся з гэтым, то зволіш, ваша міласці, крыўдавацца. І хто б таму не радаваўся, каб тое зволіў даць Пан Бог са сваёй святой міласэрнасці, каб і ўсе тыя з гэтым пагадзіліся? Бо вялікай пахвалы быў бы варты такі намер і развага вашай міласці, але жылі б мы ў той справе толькі надзеяй, а не вынікам! Бо хто ж не ведае, якія вялікія грубасць, упартасць і забабоны ў маскоўскага народа! І хто не ведае агіднага і зганарэлага ў схізме, па-сапраўднаму зацвярдзелага грэцкага народа і яго бяздзейнага страху, што не смяе ані падумаць пра нешта добрае і вартае славы! Не так, як іхнія продкі раней ва ўсім былі слаўныя, але гэтыя воляюць лепш весці распуснае жыццё без гонару ў строгай няволі, чым жадаць ганаровай смерці са сваёй славай! Бо так у іх сапсаваныя звычаі, што яны самі сабе і сваім ніколькі не хочуць верыць, а толькі поўныя марнасці, пыхі і надутасці, прыдумляючы небыцы, забаўляюцца пустаслоўем; а калі што праўдзівае пазнаюць, адразу адзін аднаго выдаюць на зарэз. Цяжка ім у чымсьці даверыцца, бо ў той жа час гэта будзе ў туркаў у вушах, а потым нявінным ужо гатовая смерць. Смерць жа зноў нараджае страх, а страх робіць нікчэмнымі, пустымі, лянівымі і агіднымі. А калі хто гаворыць ім пра хрысціянскую еднасць, яны лічаць гэта за справу немагчымую і цяжкую. Але нават калі б на тое згадзіліся патрыярхі, ці ж не адразу, пагардзіўшы імі, паставяць на іх месца іншых уласныя іх біскупы і грэцкі народ? Таму мізэрны стан тых цяперашніх грэкаў: хоць бы і самі патрыярхі ды іх старэйшыя хацелі ўчыніць штосьці прэслаўнае і добрае (як спрабаваў у тым той слаўны, вялікі і пабожны муж Ерамія 22), але не могуць і не смеюць, баючыся свайго ўласнага народа! Бо няма каму іх да гэтага давесці! Бо свецкая ўлада заўсёды ў такіх справах дапамагала духоўнай, але тое было пры хрысціянскіх цэзарах. А цяпер у іх не пастыры авечкамі кіруюць, а хутчэй авечкі пастырамі.

І амаль тое самае цяпер адбываецца і на Русі. Бо нібы па нейкім спадчынным праве яны ўзялі і навучыліся гэтага ад грэкаў — не слухаць сваіх старэйшых. Але калі б і сталася, што грэцкі народ не супраціўляўся б гэтаму і згадзіўся б на гэта, то хіба турчын не забараніў бы гэтага? А калі б і ён глядзеў на гэта скрозь пальцы (не думаю, каб так было, бо яго хітрае набажэнства загадвае пільна сцерагчыся гэтага) або пра тое не даведаўся б (што немагчыма), — усё адно напэўна гэта расцягнулася б надоўга! Бо кожны лёгка можа ўбачыць: ці ж не вялікая была б шкода чакаць так доўга, маючы смерць за плячыма? Менавіта гэта найперш і схіліла нас паскорыць справу, бо мы баяліся, каб яны і іншыя многія не разарвалі нам пачатае святое дзела або не перашкодзілі народу сваімі пісьмамі і лістамі, што ўжо не раз з імі здаралася. Але цяпер, упарадкаваўшы нашы справы трывала, паводле апостала: «Слабога ў веры прымайце» 23, мы заўсёды можам і ім дапамагаць, і заступацца за іх. А вашай княжацкай міласці і наогул, як такому высокаму пану і прэсветламу князю, заўсёды будзе бяспечна і вольна схіляць іх і далей.

Калі ж ваша княжацкая міласць такім адзінствам пагарджаеш праз тое, што ў сваім намеры пра яго інакш зволіш думаць і разумееш, што яно супярэчыць твайму сумленню, ад чаго прыступіць да яго не хочаш, баючыся Божай праўдзівай царквы толькі пры саміх грэках, то і мяне тое самае прывяло да таго, што я прылучыўся да Рымскай царквы, бо маё сумленне паказвае мне яе як праўдзівую; бо калі б я гаварыў іначай, то хлусіў бы, паколькі ў думках разумею гэта не інакш, а так.

Калі ж аднак ваша княжацкая міласць зволіш трымацца такой, як я сказаў, думкі, адступіўшы ад свайго першага намеру ўсталяваць згоду з рымлянамі, і цяпер палічыш тую згоду непатрэбнай, чаму я мог бы зусім паверыць, то не бачу, каб Грэцкая царква за тыя некалькі гадоў, што мінулі, стала больш святоблівай і лепшай або памножылася ў якіх-небудзь учынках; бо чым далей, тым мацней яна руйнуецца і прыходзіць да вялікай нявопытнасці і грубасці, дзе між старэйшых наглядчыкаў царквы нічога іншага няма, як п’янства, абжорства, сіманія, няпраўда, нянавісць, паклёпы, упартасць, пыха і надутасць ды іншыя злыдні так моцна пануюць, што не жадаюць нават пад горкім рабствам выправіцца і прынізіцца. Пра навуку ў Святым Пісанні і ў іншых свецкіх пісаннях (для ўпрыгожання і навучання чалавечага), дзе раней быў самы цвят, ужо і не пытай; добрых настаўнікаў-прапаведнікаў між імі і са свечкай не знойдзеш, ды і наогул пропаведзь у сябе ставяць за папскую ерась, прыкрываючы сваю няздольнасць і грубасць 24. Пра гэта маглі б сведчыць сцены Астрожскай саборнай царквы, калі там быў антыяхійскі патрыярх і калі прэсвітэр вашай княжацкай міласці 25 хацеў прапаведаваць слова Божае, а мусіў маўкліва сысці з катэдры!

Пра шляхетскі стан не пытай, бо турчын усё вынішчыў!

Перайдзем жа да стану манаскага. Там ані паслушэнства, ані сапраўднай строгасці няма! Бо, як апечаныя, без волі сваіх старэйшых па свеце бегаюць 26, шукаючы сытнейшай ежы, а на месцы рэдка пастаяць! Відавочна кожны можа ўбачыць, што ад таго святога манаскага чыну, заснаванага Васілём Вялікім, застаўся толькі тытул або нейкі цень, а сама сутнасць зусім знікла, бо многія з іх, павыбягаўшы з манастыроў, сталі бадзягамі, толькі грошы збіраюць падманнымі аповедамі, абдзіраюць і выманьваюць іх у людзей, а потым, сабраўшы іх, паміж сабой за іх б’юцца і адно аднаго ашукваюць. Гэта мы пазналі не толькі паміж простымі, але і паміж некаторымі большымі. Які след пасля сябе пакінуў у гэтых краях Гаўрыіл, патрыярх ахрыдскі, які, нібы нейкі перакупнік, раскладвае свой тавар, як крам, і ім гандлюе, так ён гандляваў святымі рэчамі: малыя і вялікія адпушчэнні прадаваў, вялікае адпушчэнне па таляру, сярэдняе па паўталяра, а меншае за шэсць грошаў. На ўсё гэта сам ён, відавочна, у Берасці глядзеў сваімі вачыма. Не згадваю іншых злачыстваў, якіх было поўна, і як ён гэта і ў самым Рыме на знявагу грэцкага народу і святарскага стану апісаў, а потым, калі, вярнуўшыся на грэцкія выспы, марна загінуў, то відавочную кару Божую за свае злачынствы панёс. Гэта могуць пацвердзіць не толькі влахі, але і многія грэкі ды венецыянцы. Карацей кажучы: толькі постаць і нейкі цень таго першаснага святарскага і манаскага святога стану ў цяперашніх грэкаў засталіся, а самі рэчы зусім пустыя. Такою постаццю толькі неведамых людзей зводзяць, гэтаксама як жыды, якія кіруюцца словамі, што забіваюць, а духа, што ажыўляе, адкідаюць, не помнячы, што Павел кажа: «Бо літара забівае, а дух ажыўляе» 27. І дзівяцца таму нямала, што людзі ўважлівыя і пабожныя не могуць таго ў іх убачыць! О бедная Грэцыя, пра якую бяспечна можам сказаць словамі прарока Ераміі: «Як пацямнела золата, як змянілася шчырае тое золата добрае, як на рагу ўсіх вуліц каменне святое параскідана» 28. І далей: «А цяпер іхні выгляд чорнейшы за сажу, не пазнаюць іх на вуліцах» 29. Так вось гэтае горкае рабства з усяго добрага цябе зняло і ўсім табой завалодала, прынізіла, спустошыла, паменшыла, рассеяла, пагасіла і праўдзіва з асновы сцерла! Твая ранейшая краса і светласць зніклі! Раней ты была Грэцыя, цяпер мусіш называцца Турэччынай! Усё гэта вашай княжацкай міласці не таямніца, як пану вяльможнаму, якому вядомыя справы і жыццё цяперашніх грэкаў, што жывуць у рабстве, пад грэцкай няволяй. А чаму тую кару Божую на сабе нясуць — тое людзям добра вядома! А хто не ведае, няхай прачытае настаўленне іхнага ўласнага грэка Вісарыёна, нікейскага мітрапаліта, які прарочыў ім на Фларэнтыйскім саборы за некалькі гадоў да той іхняй няволі, у якую яны ўпаўлі, і за што мусілі ў яе ўпасці. Але таму цяпер я дам спакой.

Нарэшце, калі б ваша княжацкая міласць інакш яшчэ зволіў разумець і думаў, што праўдзівая каталіцкая царква ўсё ж пры цяперашніх грэках (чаго я сам пра вашу міласць не думаю, бо вы пан высокаразумны, паколькі ведаеце іхнія цяперашнія справы і ўчынкі), а да таго, калі б ваша княжацкая міласць у той справе заўважыў яшчэ нешта з супрацьлеглых сумненняў (што ўжо змянілася) — то для таго ёсць размова і разважанне, каб з таго лепш выявілася праўда, якой мы не ўнікаем і наогул хочам гаварыць і разважаць з кожным, акрамя ерэтыкоў, якіх мы не проста пазбягаем, але мелі б і баяцца; аднак да іх гэтая справа не адносіцца (ды і правілы нам тое забараняюць, бо яны даўно ўжо Царквой пераможаны і асуджаны), але з нашымі каталікамі, як з дарагой братняй супольнасцю, рады весці гаворку, хочам, каб той бок, які ў сваіх довадах аслабеў, болей ані перад Богам, ані перад людзьмі не меў ніякай адгаворкі. На такую размову зволі, ваша княжацкая міласць, выбраць сабе час, месца і асобаў; ва ўсім гатовыя і паслухмяныя быць вашай княжацкай міласці.

А калі б ваша княжацкая міласць не палічыў слушнай такой дыспутацыі і не захацеў бы яе мець, тады, калі гэта магчыма, прашу: зволіце, ваша княжацкая міласць, ласкава дапусціць мяне да асобнай размовы з сабою, каб мы, як і належыць сапраўдным хрысціянам, у духу пакоры ўсё выпраўілі і, старанна абмеркаваўшы ўсе рэчы, давялі ўсё да жаданага і шчаслівага канца.

Зноў жа (чаго Божа не дай!), калі станецца, па настаўленні некаторых ворагаў святой каталіцкай царквы (якія ў той справе больш сцерагуць свае набыткі, чым славу вашай княжацкай міласці, бо яны відавочныя непрыяцелі крыжа Гасподняга, за якіх Хрыстос Гасподзь дарэмна паміраў), калі б тады, схіляючыся да парады такіх, ваша княжацкая міласць і гэта стала забараняць, або, змяніўшы свой пабожны намер, які заўсёды быў ахвочы да памнажэння хвалы Божай, цяпер і на гэта не зволіла б дазволіць і пагардзіла б просьбай і маёй слушнай чалабітнай і нагадаўкай слугі Божай царквы і свайго вернага богамольца, — сведчу Богам Усемагутным, адзіным у Тройцы, і няхай будзе вядома ўсім людзям цяперашняга веку і тым, хто прыйдзе пасля, што гэта не па маёй віне станецца, калі Божая царква, могучы прыйсці да супакаення і братэрскага яднання, а таксама да агульнай і хрысціянскай любові, так і не прыйдзе да яе. Такую любоў Хрыстос, Збаўца наш, так устанавіў, што яе ўласнай крывёю сваёй новага і вечнага запавету, паміраючы, запячатаў і пакінуў яе найпершым знакам свайму вернаму спадку, па якім трэба было пазнавацца ад іншых, няверных, як сказана: «Па тым пазнаюць усе, што вы мае вучні, калі будзеце мець любоў паміж сабою» 30.

Нарэшце, заканчваючы гэтае маё пісьмо да вашай княжацкай міласці, хоць, спадзяюся, не апошняе, дадаю яшчэ і наступнае. Страшная рэч жартаваць з Богам, а паколькі гаворка ідзе не пра часовыя рэчы, але пра вечную смерць або пра вечнае жыццё, якое не можа быць заменена і ўсімі скарбамі гэтага свету, то да таго адвечнага Суддзі, Якому ўсе тайны вядомы, да Бога, адзінага ў Тройцы, Айца, і Сына, і Святога Духа, Якога мы часта ў гэтай справе, як Яго ўласнай, абражалі сваёй незгодай, і да незлічоных тых чыстых, разумных сіл і нябесных чыноў звяртаюся, г.зн. апелюю: няхай яны нас рассудзяць!

Бо ў гэтай справе нічога іншага так моцна не жадаў, як таго, каб статак Хрыстовы, адкуплены каштоўнай крывёю Госпада нашага Ісуса Хрыста, мог асвяжыцца і ажыць у гэтай нягодзе; а той, хто, могучы гэта зрабіць з вечнай славай і дзеля ўласнага збаўлення, усё ж не зробіць гэтага, дасць адказ бесстаронняму Суддзі на Яго страшным судзе!

Бо я маю надзею на Божае міласэрдзе, што Ён, бачачы намер вашай княжацкай міласці, руплівы да Яго хвалы, зволіць схіліць яго да такой добрай справы, каб і вы сталі ўдзельнікам той святой рэчы, а з вечнай і неўміручай славай вашай, уладкаваўшы жаданы мір Божай царкве і на гэтым свеце доўга пражыўшы ў ганарлівай і пачэснай старасці, потым атрымалі ў тым будучым жыцці царства нябеснага неўвялы вянок узнагароды ад Хрыста, Госпада і Бога свайго. Чаго верна жадаю табе, гаспадару майму міласціваму, і належна дзень і ноч са сваімі слязьмі малю праміласцівага Бога, як шматгрэшны і няварты слуга Яго і твой богамолець.

Напісана ў год Божага нараджэння 1598, месяца чэрвеня, 3 дня.

ЗАЎВАГІ

Перакладзена з кніжнай украінскай мовы паводле выдання: «Українські гуманісти епохи Відродження». — Ч. 2. — К., 1995. — С. 131—145.

1 Ян, XII — 35.

2 Мацвей, XXV — 26-27.

3 Мацвей, XX — 30. У І. Потія: «У цемру кромешную».

4 Заўвага аўтара: Псалтыр, XLI — 2, трэба 4.

5 Заўвага аўтара: Прыповесці, IX — [8].

6 Заўвага аўтара: Асія, І — [2].

7 Ян, X — 16.

8 Тут пераказ слоў: Псалтыр, І — 3.

9 І да карынцянаў, III — 4.

10 Заўвага аўтара: II да карынцянаў, II — 15.

11 Заўвага аўтара: Псалтыр, CXXXII — [3].

12 Песня над песнямі, VI — 9.

13 Заўвага аўтара: Прыповесці, I — [8].

14 Псалтыр, CXXXII — 3.

15 Князь К. Астрожскі спярша ставіўся прыхільна да уніі, але, убачыўшы, што яна вядзе да расколу ўкраінскага грамадства, выступіў супраць яе.

16 Суражскі Васіль — украінскі шляхціч, аўтар палемічнага твора «Пра адну сапраўдную праваслаўную веру», што выйшаў у Астрогу ў 1588 г.; прыхільнік праваслаўя.

17 Гэта значыць, спачатку належала справу уніі вырашыць саборна на праваслаўным сінодзе, а потым ехаць да папы; уніяты ж учынілі наадварот.

18 Гаворка ідзе пра пратэстанцкі з’езд у Торуні (Польшча).

19 Гаворка ідзе пра праваслаўны Берасцейскі сабор, скліканы ў процівагу ўніяцкаму.

20 Заўвага аўтара: Матфей, XII — [30].

21 Заўвага аўтара: Да эфесцаў, IV — [26].

22 Гэта значыць канстанцінопальскі патрыярх.

23 Заўвага аўтара: Да рымлянаў, XIV — [1].

24 У пытанні пра патрэбу пропаведзі ў праваслаўных была нязгода: адны яе прымалі, а іншыя адмаўлялі.

25 Гаворка ідзе пра Дзям’яна Налівайку, які быў, між іншым, адукаваным чалавекам, паэтам, друкаром, перакладчыкам, аўтарам рукапіснага зборніка афарыстычных выслоўяў.

26 Маюцца на ўвазе вандроўныя манахі; звычай вандравання існаваў у іх да XVIII ст.; часта жылі яны як вандроўныя школяры і дзякі, выпрошваючы міластыню або здабываючы пражытак уменнямі і майстэрствам. Немала грэчаскіх манахаў вандравала па Украіне, часам з высокімі санамі.

27 Заўвага аўтара: II да карынцянаў, III — 6.

28 Заўвага аўтара: Плач Ераміі, IV — 1.

29 Тамсама, IV — 8.

30 Заўвага аўтара: Ян, XIII — [35].